Σημαντικές παρενέργειες για το τραπεζικό σύστημα, τους δανειολήπτες αλλά και τη συνολική εικόνα της ελληνικής οικονομίας ενδέχεται να προκαλέσει η πρόσφατη απόφαση του Άρειου Πάγου σχετικά με τον αποκαλούμενο «νόμο Κατσέλη». Το ανώτατο δικαστήριο έκρινε ότι ο τόκος στις ρυθμίσεις υπολογίζεται επί της μηνιαίας δόσης και όχι επί του συνολικού ανεξόφλητου κεφαλαίου, μια διαφοροποίηση που ανατρέπει δεδομένα ετών.
Η απόφαση δεν έχει ακόμη καθαρογραφεί, ωστόσο στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και στην Τράπεζα της Ελλάδος εξετάζουν ήδη τα πιθανά σενάρια και τις επιπτώσεις, επιχειρώντας να χαρτογραφήσουν τη «γραμμή άμυνας» απέναντι σε ένα νέο κύμα αβεβαιότητας.
Το ζήτημα δεν περιορίζεται στους ισολογισμούς των τραπεζών. Αγγίζει άμεσα χιλιάδες νοικοκυριά, τις τιτλοποιήσεις του προγράμματος «Ηρακλής», το κόστος χρηματοδότησης της οικονομίας και – κυρίως – την εμπιστοσύνη στην κανονικότητα που με κόπο οικοδομήθηκε μετά την πολυετή κρίση.
Κίνδυνος για τον «Ηρακλή» και τις τιτλοποιήσεις
Στελέχη της αγοράς εκτιμούν ότι η μεταβολή στον τρόπο εκτοκισμού μπορεί να επηρεάσει τις ανακτήσεις από δάνεια που έχουν τιτλοποιηθεί στο πλαίσιο του προγράμματος «Ηρακλής». Αν οι ταμειακές ροές μειωθούν, δεν αποκλείεται να δημιουργηθεί χρηματοδοτικό κενό που – σύμφωνα με εκτιμήσεις – θα μπορούσε να φθάσει ακόμη και το 1 δισ. ευρώ, με πιθανή ενεργοποίηση κρατικών εγγυήσεων.
Περίπου 5,4 δισ. ευρώ από τα 6,1 δισ. ευρώ δανείων που έχουν ενταχθεί στον νόμο βρίσκονται σήμερα σε τιτλοποιήσεις, αφορώντας περίπου 140.000 δανειολήπτες. Η οποιαδήποτε διαταραχή στις προβλέψεις των χαρτοφυλακίων αυτών επηρεάζει άμεσα τη βιωσιμότητα των δομών και τη σταθερότητα του σχήματος.
Η Moody’s ήδη επισημαίνει ότι, παρά τα ενισχυμένα κεφαλαιακά «μαξιλάρια» των ελληνικών τραπεζών, η συγκεκριμένη απόφαση εισάγει πρόσθετη νομική αβεβαιότητα και μεσοπρόθεσμες προκλήσεις για την ποιότητα ενεργητικού και τις μελλοντικές τιτλοποιήσεις.
Πιέσεις στη στεγαστική πίστη και ενδεχόμενη άνοδος επιτοκίων
Η πρώτη ορατή συνέπεια ενδέχεται να είναι η μείωση της νέας στεγαστικής πίστης. Οι τράπεζες, σε ένα περιβάλλον αυξημένου ρίσκου, πιθανόν να υιοθετήσουν πιο αυστηρά κριτήρια χορήγησης δανείων, δίνοντας έμφαση σε δανειολήπτες με σταθερά εισοδήματα και υψηλή πιστοληπτική ικανότητα.
Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να περιορίσει την πρόσβαση νοικοκυριών με χαμηλότερα ή ασταθή εισοδήματα σε νέα στεγαστικά δάνεια, επηρεάζοντας τη ζήτηση κατοικιών και τη δυναμική της αγοράς ακινήτων.
Παράλληλα, δεν αποκλείεται να υπάρξουν πιέσεις για αύξηση επιτοκίων, ώστε να αντισταθμιστεί το κόστος που δημιουργείται από την αναπροσαρμογή των χρηματοοικονομικών παραμέτρων.
Φόβοι για αύξηση πλειστηριασμών
Η ανάγκη κάλυψης πιθανών απωλειών στις τιτλοποιήσεις ενδέχεται να οδηγήσει σε εντατικοποίηση πλειστηριασμών και ρευστοποιήσεων. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα είχε όχι μόνο οικονομική αλλά και έντονη κοινωνική διάσταση, σε μια περίοδο που η πίεση στα νοικοκυριά παραμένει ισχυρή.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η νέα πραγματικότητα θα καταστήσει πιο επιθετική τη διαχείριση ορισμένων χαρτοφυλακίων, αυξάνοντας την αβεβαιότητα για όσους βρίσκονται ήδη σε καθεστώς ρύθμισης.
Ζήτημα ασφάλειας δικαίου και επενδυτικό ρίσκο
Η μεταβολή βασικών χρηματοοικονομικών όρων μέσω δικαστικής απόφασης, ιδίως αν εφαρμοστεί αναδρομικά, εγείρει ζήτημα ασφάλειας δικαίου. Οι επενδυτές ενδέχεται να θεωρήσουν ότι οι κανόνες μπορούν να αλλάζουν εκ των υστέρων, γεγονός που αυξάνει το επενδυτικό ρίσκο.
Αυτό μεταφράζεται σε υψηλότερο κόστος χρηματοδότησης, δυσκολότερη πρόσβαση στις αγορές και περιορισμένη ελκυστικότητα για νέα κεφάλαια. Σε μια συγκυρία όπου η Ελλάδα έχει ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα και επιχειρεί να ενισχύσει τη διεθνή της εικόνα, η παράμετρος αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Επίδραση στην κουλτούρα πληρωμών
Αν και η απόφαση αφορά συγκεκριμένη κατηγορία δανειοληπτών, υπάρχει ανησυχία ότι μπορεί να καλλιεργήσει προσδοκίες ευνοϊκότερης μεταχείρισης και σε άλλες περιπτώσεις. Ένα τέτοιο κλίμα θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά την κουλτούρα πληρωμών, τη στιγμή που τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια έχουν μειωθεί σημαντικά και η εικόνα των τραπεζικών χαρτοφυλακίων έχει βελτιωθεί αισθητά.
Η ισορροπία ανάμεσα στην κοινωνική προστασία και στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα παραμένει εύθραυστη.
Διεθνής ιδιαιτερότητα στον εκτοκισμό
Η απόφαση θεωρείται ιδιότυπη σε διεθνές επίπεδο, καθώς αποκλίνει από τη συνήθη τραπεζική πρακτική εκτοκισμού επί του ανεξόφλητου κεφαλαίου. Δεν υπάρχει γνωστό προηγούμενο σε άλλη χώρα όπου να εφαρμόζεται γενικευμένα ο εκτοκισμός επί της μηνιαίας δόσης.
Η παράμετρος αυτή εντείνει τον προβληματισμό για το πώς θα αξιολογηθεί η ελληνική αγορά από διεθνείς επενδυτές.
Το κρίσιμο ζήτημα: Αναδρομικότητα και περίμετρος εφαρμογής
Καθοριστικής σημασίας είναι η οριοθέτηση της απόφασης. Θα εφαρμοστεί μόνο στο μέλλον ή και αναδρομικά; Ποιες κατηγορίες δανείων επηρεάζονται; Αγγίζει ήδη εκτελούμενες ρυθμίσεις ή μόνο εκκρεμείς υποθέσεις;
Από τις απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά θα εξαρτηθεί το πραγματικό εύρος των επιπτώσεων και οι κινήσεις του οικονομικού επιτελείου.
Ο «νόμος Κατσέλη» (ν. 3869/2010) θεσπίστηκε το 2010 για την προστασία της πρώτης κατοικίας, με την ισχύ του να λήγει οριστικά τον Φεβρουάριο του 2019. Έως το τέλος του 2024, περίπου 195.000 δανειολήπτες είχαν ενταχθεί σε αυτόν.
Η νέα εξέλιξη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κεφάλαιο που θεωρούνταν κλειστό. Και υπενθυμίζει ότι, στην οικονομία, ακόμη και μια δικαστική διατύπωση μπορεί να λειτουργήσει ως ντόμινο. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η τεχνική ερμηνεία της απόφασης, αλλά το πώς θα διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στην κοινωνική προστασία, τη σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος και την εμπιστοσύνη στην ελληνική οικονομία.