Η Αθήνα επιδιώκει να διευρύνει τα διαθέσιμα περιθώρια για επιδοτήσεις στο πετρέλαιο και άλλα μέτρα ενεργειακής στήριξης, πέρα από την πρώτη δέσμη παρεμβάσεων που προγραμματίζεται να ανακοινωθεί την Τετάρτη για τον Οκτώβριο.
Στη Σύνοδο Κορυφής της Πέμπτης, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αναμένεται να επιδιώξει συμφωνία σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε σημαντικό μέρος των επιπλέον δαπανών που μπορεί να κάνει η χώρα μέσω της ενεργειακής ρήτρας διαφυγής, συνολικού ύψους περίπου 1 δισ. ευρώ έως το 2028, να κατευθυνθεί σε στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων και όχι αποκλειστικά σε επενδύσεις, όπως ισχύει σήμερα.
Η διαπραγμάτευση εξελίσσεται σε δύσκολο περιβάλλον. Η ένταση στις αγορές ομολόγων της ευρωζώνης, με επίκεντρο τη Γαλλία, έχει καταστήσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιο επιφυλακτική ως προς νέες γενικευμένες εξαιρέσεις από τους δημοσιονομικούς κανόνες. Οι τελικές αποφάσεις αναμένονται στη Σύνοδο Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου.
Το εγκεκριμένο σχέδιο και οι περιορισμοί του
Η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες της ΕΕ που μπορούν να αξιοποιήσουν την ειδική ρήτρα για την ενεργειακή κρίση και η πρώτη, καθώς και η μόνη έως τώρα, που υπέβαλε εθνικό σχέδιο δαπανών για τη χρήση της.
«Η ενεργειακή ρήτρα διαφυγής μάς επιτρέπει να προχωρήσουμε σε κρίσιμες επενδύσεις που θα μειώσουν το κόστος της ενέργειας», δήλωσε την Παρασκευή, μετά την έγκριση του ελληνικού σχεδίου, ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης.
Στην παρούσα φάση, το περίπου 1 δισ. ευρώ προορίζεται αυστηρά για επενδύσεις ενεργειακής ανθεκτικότητας. Το σχέδιο περιλαμβάνει 200 εκατ. ευρώ για μπαταρίες σε ΑΠΕ, 250 εκατ. ευρώ για αντλίες θερμότητας, ηλιακούς θερμοσίφωνες και φωτοβολταϊκά με μπαταρία σε 110.000 νοικοκυριά, καθώς και 162 εκατ. ευρώ για την ενεργειακή αναβάθμιση 355 δημόσιων κτιρίων, σχολείων και πανεπιστημίων, σιδηροδρομικά έργα και σταθμούς φόρτισης λεωφορείων.
Παρότι αυτά τα έργα συμβάλλουν στην εξοικονόμηση ενέργειας και χρημάτων, κανένα μέρος του 1 δισ. ευρώ δεν μπορεί σήμερα να δοθεί για επιδοτήσεις φθηνότερων καυσίμων, φυσικού αερίου ή ηλεκτρικού ρεύματος που χρειάζονται νοικοκυριά και επιχειρήσεις τον χειμώνα.
Το αίτημα για αλλαγή χρήσης
Έχοντας εξασφαλίσει 1 δισ. ευρώ για δαπάνες στην περίοδο 2026-2028, η κυβέρνηση ξεκινά νέα διαπραγμάτευση με στόχο να συμφωνηθεί η αλλαγή χρήσης μέρους του πακέτου ενεργειακών επενδύσεων. Το επόμενο βήμα αναμένεται στη Σύνοδο Κορυφής της 15ης και 16ης Οκτωβρίου στις Βρυξέλλες.
Από το Λουξεμβούργο, ο αντιπρόεδρος της Κομισιόν και επίτροπος Οικονομίας Βάλντις Ντομπρόβσκις εμφανίστηκε επιφυλακτικός απέναντι στις προσδοκίες χωρών του Νότου, κυρίως της Ιταλίας, για χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων. «Δεν μπορούμε να προτείνουμε συνεχώς νέες δημοσιονομικές ευελιξίες», προειδοποίησε, σημειώνοντας ότι αυτές στέλνουν «λάθος μήνυμα» στις αγορές.
Ωστόσο, ανέφερε ότι η Επιτροπή θα εξετάσει «πιο διεξοδικά» τις προτάσεις της Ελλάδας και της Ιταλίας πριν από τις αποφάσεις των ηγετών.
Με επιστολή του προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει ζητήσει ειδική ευελιξία στους ευρωπαϊκούς κανόνες, ώστε η Αθήνα να αντιμετωπίζει την ενεργειακή κρίση χωρίς να παραβιάζει τον δημοσιονομικό της χώρο. Το αίτημα δεν αφορά συγκεκριμένη μείωση φόρου. «Δεν ζητάμε φόρο, ζητάμε χώρο», έχει δηλώσει ο πρωθυπουργός, ώστε η κυβέρνηση να στηρίζει τους πολίτες ανάλογα με την ένταση της κρίσης.
Ο Κυριάκος Πιερρακάκης έχει συνδέσει το αίτημα για πρόσθετο χώρο με τις έκτακτες συνθήκες και την ανάγκη να μην υπάρχει ανασφάλεια στους πολίτες. «Έχουμε πει ότι αφενός υπάρχουν αντοχές, αφετέρου θα είμαστε δίπλα στην κοινωνία και στους ανθρώπους σε κάθε βήμα», έχει δηλώσει, προσθέτοντας ότι οι οικονομικές αντοχές της χώρας χτίστηκαν για να αξιοποιηθούν σε τέτοιες συγκυρίες.
Η Αθήνα υποστηρίζει ότι δεν αντιμετωπίζει δημοσιονομικά προβλήματα όπως άλλες χώρες, καθώς κινείται με πλεονάσματα και όχι με ελλείμματα. Υποστηρίζει επίσης ότι η ανακατεύθυνση μέρους των δαπανών της ενεργειακής ρήτρας δεν θα αποτελούσε δημοσιονομική υπέρβαση ούτε απόκλιση από τον κεντρικό στόχο της ενεργειακής θωράκισης της οικονομίας και των νοικοκυριών, υπό τον όρο ότι τα μέτρα θα είναι προσωρινά, στοχευμένα και εξατομικευμένα, εντός του ευρωπαϊκού πλαισίου.
Οι ανακοινώσεις για τον χειμώνα
Η Αθήνα έχει ήδη δεσμεύσει 400 εκατ. ευρώ για ενεργειακή στήριξη: 200 εκατ. ευρώ για το τέλος του 2026 και άλλα 200 εκατ. ευρώ για το πρώτο τρίμηνο του 2027.
Τα ποσά αυτά θα χρηματοδοτήσουν το πρώτο κύμα μέτρων, το οποίο αναμένεται να ανακοινωθεί την Τετάρτη 14 Οκτωβρίου, μία ημέρα πριν από την έναρξη διάθεσης του πετρελαίου θέρμανσης και τη Σύνοδο Κορυφής της 15ης Οκτωβρίου. Τότε αναμένεται να επισημοποιηθούν η επιδότηση για το πετρέλαιο θέρμανσης, η παρέμβαση για το πετρέλαιο κίνησης για το διάστημα 15-30 Οκτωβρίου και το ποσοστό αύξησης του επιδόματος θέρμανσης για ολόκληρο τον χειμώνα.
Στόχος της κυβέρνησης είναι η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης να διατηρηθεί κάτω από 1,75 ευρώ το λίτρο. Η κρατική παρέμβαση μπορεί, εφόσον κριθεί αναγκαίο, να συμπληρωθεί από έκπτωση των διυλιστηρίων.
Με τα 400 εκατ. ευρώ εξαντλείται το δημοσιονομικό περιθώριο για την περίοδο 2026-2027. Η εξασφάλιση πρόσθετου χώρου για άμεση στήριξη θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις των ηγετών στη Σύνοδο Κορυφής.
Λόγω των ευμετάβλητων συνθηκών και εν αναμονή των αποφάσεων, οι ανακοινώσεις μέτρων θα γίνονται ανά δεκαπενθήμερο. Στις ανακοινώσεις στα τέλη Οκτωβρίου για τα μέτρα του Νοεμβρίου αναμένεται να φανεί αν θα προκύψει πρόσθετο περιθώριο για τη χώρα.
Τα πιθανά σενάρια στήριξης
Αν η Αθήνα εξασφαλίσει μεγαλύτερη ευελιξία ή πρόσβαση σε πρόσθετους πόρους από την ενεργειακή ρήτρα, εξετάζονται τέσσερις κατευθύνσεις: μεγαλύτερη επιδότηση ή μείωση φόρου στο πετρέλαιο θέρμανσης στην αντλία, με στόχο η τιμή να παραμείνει κάτω από 1,75 ευρώ το λίτρο και ενδεχομένως να κινηθεί προς 1,5 ευρώ ή χαμηλότερα.
Στα σενάρια περιλαμβάνονται ακόμη αύξηση του επιδόματος θέρμανσης με τα ίδια κριτήρια δικαιούχων αλλά υψηλότερα ποσά, ιδιαίτερα για βόρειες και ψυχρότερες περιοχές, καθώς και επέκταση της στήριξης στη βενζίνη. Η βενζίνη καλύπτεται σήμερα μόνο από έκπτωση των διυλιστηρίων ύψους 10 λεπτών, σε αντίθεση με το ντίζελ, για το οποίο προβλέπεται και κρατική επιδότηση.
Η τέταρτη κατεύθυνση αφορά στοχευμένη στήριξη ευάλωτων νοικοκυριών, επιχειρήσεων και κλάδων που πιέζονται από το κόστος καυσίμων, όπως οι μεταφορές, η εφοδιαστική, η αλιεία και η αγροτική παραγωγή λόγω λιπασμάτων.