Από τη διανομή φαγητού και τις μεταφορές μέχρι τις μεγάλες επιχειρήσεις, η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στη διαχείριση των εργαζομένων. Το νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας επιχειρεί να βάλει κανόνες, αλλά τα κρίσιμα ερωτήματα παραμένουν: Ποιος ελέγχει τους αλγορίθμους, ποιος καθορίζει τις αμοιβές και ποιος προστατεύει τον εργαζόμενο όταν μια αυτοματοποιημένη απόφαση του στερεί το εισόδημά του;
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ένας εργαζόμενος γνώριζε ποιος ήταν ο προϊστάμενός του, ποιος αξιολογούσε την απόδοσή του και ποιος αποφάσιζε για την αμοιβή ή την απόλυσή του. Στη νέα ψηφιακή οικονομία, ένα μέρος αυτών των αποφάσεων μπορεί να λαμβάνεται από ένα αλγοριθμικό σύστημα, χωρίς ο εργαζόμενος να γνωρίζει πάντοτε τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται.
Ο διανομέας που λαμβάνει λιγότερες παραγγελίες, ο οδηγός που βλέπει την αξιολόγησή του να υποχωρεί ή ο συνεργάτης μιας πλατφόρμας που διαπιστώνει ξαφνικά ότι ο λογαριασμός του απενεργοποιήθηκε βρίσκονται μπροστά σε ένα νέο εργασιακό τοπίο.
Η τεχνολογία δεν οργανώνει απλώς την εργασία. Μπορεί να επηρεάζει καθοριστικά το εισόδημα και την επαγγελματική επιβίωση.
Ο αόρατος προϊστάμενος και οι αμοιβές
Στις ψηφιακές πλατφόρμες, όπως αυτές της διανομής φαγητού και των μεταφορών, οι αλγόριθμοι μπορούν να κατανέμουν εργασίες, να υπολογίζουν χρόνους παράδοσης, να αξιολογούν την απόδοση και να επηρεάζουν τις ευκαιρίες απασχόλησης.
Αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα: Πόσο ελεύθερος είναι ένας εργαζόμενος να απορρίψει μια παραγγελία, όταν φοβάται ότι μια αρνητική αξιολόγηση μπορεί να μειώσει τις επόμενες αναθέσεις;
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία αποκτά το ζήτημα των αμοιβών. Όταν το εισόδημα εξαρτάται από τον αριθμό των εργασιών που αναθέτει ένα αυτοματοποιημένο σύστημα, ο εργαζόμενος μπορεί να βρίσκεται σε καθεστώς οικονομικής εξάρτησης, ακόμη κι αν τυπικά χαρακτηρίζεται ανεξάρτητος συνεργάτης.
Τι προβλέπει το νέο νομοσχέδιο Κεραμέως
Το υπουργείο Εργασίας παρουσίασε στις 2 Νοεμβρίου νομοσχέδιο για την ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής Οδηγίας 2024/2831, με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στις ψηφιακές πλατφόρμες.
Σύμφωνα με τις κυβερνητικές ανακοινώσεις, το προτεινόμενο πλαίσιο προβλέπει μεγαλύτερη διαφάνεια στα κριτήρια των αλγορίθμων, προστασία προσωπικών δεδομένων και ανθρώπινη εποπτεία σε σημαντικές αποφάσεις που επηρεάζουν την εργασιακή κατάσταση.
Οι εργαζόμενοι θα έχουν δικαίωμα ενημέρωσης, εξήγησης και επανεξέτασης αυτοματοποιημένων αποφάσεων.
Προβλέπεται επίσης η δημιουργία μητρώου ψηφιακών πλατφορμών στο πληροφοριακό σύστημα ΕΡΓΑΝΗ, ώστε οι αρμόδιες αρχές να διαθέτουν πληρέστερη εικόνα για την απασχόληση στον κλάδο.
Ωστόσο, οι ρυθμίσεις βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της νομοθετικής επεξεργασίας και δεν αποτελούν ήδη εφαρμοζόμενο εθνικό νόμο.
Μισθωτός ή συνεργάτης; Η μεγάλη εργασιακή διαφορά
Ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα αφορά το πραγματικό καθεστώς απασχόλησης. Η ευρωπαϊκή οδηγία προβλέπει τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας όταν τα πραγματικά περιστατικά δείχνουν ότι η πλατφόρμα ασκεί διεύθυνση και έλεγχο. Το τεκμήριο είναι μαχητό, δηλαδή μπορεί να ανατραπεί με αντίθετα στοιχεία.
Η διάκριση έχει καθοριστική σημασία για την ασφάλιση, τις άδειες, τις αποζημιώσεις και τα υπόλοιπα εργασιακά δικαιώματα.
Το ερώτημα είναι εάν ένας εργαζόμενος που ελέγχεται διαρκώς μέσω εφαρμογής μπορεί πράγματι να θεωρείται ανεξάρτητος επαγγελματίας μόνο και μόνο επειδή αυτό αναγράφεται στη σύμβασή του.
Ποιος θα ελέγχει τους αλγορίθμους;
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα, να περιορίσει καθυστερήσεις και να βελτιώσει την κατανομή εργασιών. Οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν επομένως πραγματικούς λόγους να αξιοποιούν αυτοματοποιημένα συστήματα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η τεχνολογική αποτελεσματικότητα λειτουργεί χωρίς επαρκή λογοδοσία.
Πώς θα αποδεικνύει ένας εργαζόμενος ότι αδικήθηκε από έναν αλγόριθμο; Θα έχει πρόσβαση στα στοιχεία της αξιολόγησής του; Θα μπορεί να αμφισβητήσει αποτελεσματικά μια απόφαση; Και ποιος θα ελέγχει αν η ανθρώπινη εποπτεία είναι ουσιαστική και όχι τυπική;
Η ευρωπαϊκή προθεσμία ενσωμάτωσης της οδηγίας λήγει στις 2 Δεκεμβρίου 2026.
Το πραγματικό στοίχημα, όμως, δεν είναι μόνο η ψήφιση ενός νόμου. Είναι η εφαρμογή του.
Γιατί στην αγορά εργασίας του μέλλοντος ο εργαζόμενος μπορεί να έχει ψηφιακό προϊστάμενο. Δεν μπορεί όμως να στερείται ανθρώπινης προστασίας και δικαιωμάτων.