Μια σημαντική μεταβατική ρύθμιση δίνει δεύτερη ευκαιρία σε κληρονόμους που δεν πρόλαβαν να αποδεχθούν κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής, προστατεύοντάς τους, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, από τον κίνδυνο να βρεθούν αντιμέτωποι με χρέη που υπερβαίνουν την αξία της περιουσίας που κληρονόμησαν.
Η ρύθμιση του ν. 5303/2026, ο οποίος δημοσιεύθηκε στις 22 Μαΐου 2026, αφορά κληρονομίες προσώπων που απεβίωσαν έως και την ημερομηνία δημοσίευσης του νόμου. Οι ενδιαφερόμενοι έχουν περιθώριο έως 22 Νοεμβρίου 2026 να απευθυνθούν στο δικαστήριο και να ζητήσουν τη διενέργεια απογραφής, εφόσον πληρούν τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Η συγκεκριμένη δυνατότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για όσους διαπιστώνουν εκ των υστέρων ότι η κληρονομιά δεν αποτελεί μόνο περιουσιακό στοιχείο, αλλά συνοδεύεται και από δάνεια, φορολογικές οφειλές ή άλλες υποχρεώσεις του θανόντος.
Ποιοι μπορούν να αξιοποιήσουν τη δεύτερη ευκαιρία
Η μεταβατική διάταξη αφορά κληρονόμους προσώπων που είχαν αποβιώσει έως τις 22 Μαΐου 2026 και οι οποίοι δεν είχαν προχωρήσει εμπρόθεσμα σε αποδοχή της κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής.
Για την ενεργοποίηση της διαδικασίας απαιτείται δικαστική ενέργεια. Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να ζητήσει τον διορισμό δικαστικού επιμελητή και πραγματογνωμόνων, ώστε να καταγραφούν τα περιουσιακά στοιχεία αλλά και οι υποχρεώσεις της κληρονομιάς.
Η προθεσμία είναι αυστηρή: 22 Νοεμβρίου 2026.
Δεν πρόκειται, επομένως, για αυτόματη απαλλαγή από τα χρέη. Η προστασία ενεργοποιείται μόνο εφόσον πληρούνται οι όροι που θέτει ο νόμος.
Οι δύο βασικές προϋποθέσεις
Ο ενδιαφερόμενος θα πρέπει, μεταξύ άλλων:
- να μην έχει επιχειρηθεί έως την υποβολή της αίτησης πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης σε βάρος της ατομικής του περιουσίας,
- να μην υπάρχει νόμιμος λόγος που να οδηγεί σε έκπτωση από το ευεργέτημα της απογραφής.
Αυτό σημαίνει ότι όποιος θεωρεί ότι μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με άγνωστες ή σημαντικές οφειλές της κληρονομιάς δεν θα πρέπει να περιμένει την τελευταία στιγμή.
Τι σημαίνει πρακτικά το ευεργέτημα της απογραφής
Το ευεργέτημα της απογραφής δεν σημαίνει ότι ο κληρονόμος αποποιείται την κληρονομιά. Παραμένει κληρονόμος, αλλά η ευθύνη του για τις υποχρεώσεις της κληρονομιάς περιορίζεται, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, στην κληρονομιαία περιουσία.
Η διαφορά από την αποποίηση είναι κρίσιμη:
| Επιλογή | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Αποποίηση | Ο ενδιαφερόμενος δεν αποκτά την κληρονομική ιδιότητα και δεν αναλαμβάνει τα χρέη της κληρονομιάς. |
| Ευεργέτημα απογραφής | Ο ενδιαφερόμενος παραμένει κληρονόμος, αλλά επιδιώκει να διαχωριστεί η ευθύνη του από την προσωπική του περιουσία, σύμφωνα με τους όρους του νόμου. |
Για παράδειγμα, εάν μια κληρονομιά περιλαμβάνει ακίνητα και καταθέσεις συνολικής αξίας 100.000 ευρώ, αλλά παράλληλα υπάρχουν χρέη 180.000 ευρώ, το ευεργέτημα της απογραφής λειτουργεί ως μηχανισμός περιορισμού της προσωπικής έκθεσης του κληρονόμου, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Τι αλλάζει από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026
Ο ν. 5303/2026 αναμορφώνει συνολικά το κληρονομικό δίκαιο. Ο βασικός κορμός των νέων διατάξεων τίθεται σε εφαρμογή από 16 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ για τις κληρονομικές σχέσεις που έχουν δημιουργηθεί νωρίτερα ισχύουν, κατά κανόνα, οι προηγούμενες διατάξεις, με την επιφύλαξη των ειδικών μεταβατικών ρυθμίσεων.
Μία από τις σημαντικές κατευθύνσεις της μεταρρύθμισης είναι ο σαφέστερος διαχωρισμός της κληρονομιαίας περιουσίας από την προσωπική περιουσία του κληρονόμου και η δυνατότητα δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομιάς.
Σε περίπτωση δικαστικής εκκαθάρισης, ορίζεται εκκαθαριστής, ο οποίος αναλαμβάνει την καταγραφή του ενεργητικού και του παθητικού και την ικανοποίηση των πιστωτών από την κληρονομιαία περιουσία. Εφόσον παραμείνει υπόλοιπο μετά την εξόφληση των υποχρεώσεων, αυτό αποδίδεται στους κληρονόμους.
Αποποίηση: Η προθεσμία που δεν πρέπει να χαθεί
Για όσους δεν επιθυμούν να αποκτήσουν την κληρονομιά, η αποποίηση παραμένει η βασική επιλογή.
Η προθεσμία είναι, κατά κανόνα, τέσσερις μήνες και αρχίζει όταν ο κληρονόμος πληροφορηθεί την επαγωγή της κληρονομιάς και τον λόγο για τον οποίο καλείται σε αυτή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδίως όταν υπάρχει στοιχείο εξωτερικού, η προθεσμία μπορεί να είναι ένα έτος.
Όταν υπάρχει διαθήκη, η προθεσμία συνδέεται με τη δημοσίευσή της.
Επειδή η απώλεια της προθεσμίας μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο η ημερομηνία θανάτου αλλά και πότε ο συγκεκριμένος κληρονόμος πληροφορήθηκε ότι καλείται στην κληρονομιά.
Ο φόρος κληρονομιάς: Τι πρέπει να γνωρίζουν οι δικαιούχοι
Η αποδοχή ή η αποποίηση της κληρονομιάς είναι διαφορετικό ζήτημα από τη φορολογική υποχρέωση. Ο κληρονόμος πρέπει να εξετάσει και τις προθεσμίες για τη δήλωση φόρου κληρονομιάς.
Σύμφωνα με την ΑΑΔΕ, η δήλωση υποβάλλεται:
- εντός εννέα μηνών, όταν ο θάνατος έχει επέλθει στην Ελλάδα,
- εντός ενός έτους, όταν ο θάνατος έχει επέλθει στο εξωτερικό ή όταν ο κληρονόμος/κληροδόχος διέμενε στο εξωτερικό κατά τον χρόνο του θανάτου.
Η προθεσμία αρχίζει, κατά κανόνα, από τον θάνατο για τους εξ αδιαθέτου κληρονόμους και από τη δημοσίευση της διαθήκης για τους εκ διαθήκης κληρονόμους.
Ο φόρος υπολογίζεται με βάση την καθαρή αξία της κληρονομικής μερίδας και τη συγγενική σχέση του δικαιούχου με τον θανόντα. Από την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας μπορούν, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, να εκπέσουν χρέη του θανόντος.
Οι τρεις φορολογικές κατηγορίες
| Κατηγορία | Ενδεικτικά πρόσωπα |
|---|---|
| Α΄ | Σύζυγος/μέρος συμφώνου συμβίωσης, παιδιά, εγγόνια, γονείς |
| Β΄ | Αδέλφια, ανίψια, παππούδες/γιαγιάδες και συγκεκριμένοι συγγενείς εξ αίματος ή εξ αγχιστείας |
| Γ΄ | Λοιποί συγγενείς και τρίτα πρόσωπα |
Η ΑΑΔΕ επισημαίνει ότι για κάθε κατηγορία ισχύει διαφορετική φορολογική κλίμακα και ότι ο φόρος προσδιορίζεται με βάση την καθαρή αξία της κληρονομικής μερίδας.
Ειδικές απαλλαγές
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις περιπτώσεις όπου ο κληρονόμος μπορεί να δικαιούται ειδική απαλλαγή.
Για παράδειγμα, προβλέπεται ειδική φορολογική μεταχείριση για την απόκτηση πρώτης κατοικίας αιτία θανάτου, υπό συγκεκριμένες στεγαστικές και λοιπές προϋποθέσεις.
Τα βασικά αφορολόγητα όρια για την κατοικία είναι:
- 200.000 ευρώ για άγαμο ή ανήλικο,
- 250.000 ευρώ για έγγαμο ή γονέα που έχει την επιμέλεια παιδιών,
με τις προβλεπόμενες προσαυξήσεις ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών.
Υπάρχουν επίσης ειδικοί κανόνες για την απαλλαγή πρώτης κατοικίας όταν πρόκειται για οικόπεδο, καθώς και για συγκεκριμένες περιπτώσεις κοινών τραπεζικών λογαριασμών.
Πώς εξοφλείται ο φόρος
Ο φόρος κληρονομιάς καταβάλλεται, όταν πληρούνται οι προϋποθέσεις, σε έως 12 ίσες διμηνιαίες δόσεις, με ελάχιστο ποσό δόσης 500 ευρώ, εκτός της τελευταίας. Για ανήλικο υπόχρεο ο αριθμός των δόσεων μπορεί να ανέλθει έως τις 24.
Όποιος εξοφλήσει ολόκληρο τον φόρο μέσα στην προθεσμία της πρώτης δόσης δικαιούται, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, έκπτωση 5%.
Οι δηλώσεις φόρου κληρονομιάς μπορούν, ανάλογα με την περίπτωση, να υποβληθούν ψηφιακά μέσω myPROPERTY της ΑΑΔΕ.
Τι πρέπει να κάνει ένας κληρονόμος πριν αποφασίσει
Η μεγαλύτερη παγίδα είναι η βιαστική αποδοχή μιας κληρονομιάς χωρίς προηγουμένως να έχει ελεγχθεί η συνολική οικονομική της εικόνα.
Πριν από οποιαδήποτε οριστική απόφαση, είναι χρήσιμο να ελεγχθούν:
- η ακίνητη και κινητή περιουσία του θανόντος,
- τραπεζικοί λογαριασμοί και καταθέσεις,
- δάνεια και πιστωτικές υποχρεώσεις,
- οφειλές προς την ΑΑΔΕ,
- οφειλές προς ασφαλιστικούς φορείς,
- τυχόν χρέη προς ιδιώτες,
- εκκρεμείς δικαστικές υποθέσεις,
- η ημερομηνία κατά την οποία άρχισε η προθεσμία αποποίησης,
- το εάν υπάρχει δυνατότητα αξιοποίησης του ευεργετήματος της απογραφής,
- οι φορολογικές απαλλαγές που μπορεί να ισχύουν.
Το κρίσιμο ημερολόγιο
| Ημερομηνία | Τι αφορά |
|---|---|
| 22 Μαΐου 2026 | Δημοσίευση του ν. 5303/2026 |
| 22 Νοεμβρίου 2026 | Λήξη της ειδικής μεταβατικής δυνατότητας για τη δεύτερη ευκαιρία της απογραφής |
| 16 Σεπτεμβρίου 2026 | Έναρξη εφαρμογής του βασικού κορμού της μεταρρύθμισης του κληρονομικού δικαίου |
Η νέα ρύθμιση δημιουργεί ένα σημαντικό παράθυρο προστασίας για όσους βρέθηκαν ή κινδυνεύουν να βρεθούν αντιμέτωποι με κληρονομικά χρέη, αλλά δεν καταργεί τις προθεσμίες ούτε λειτουργεί αυτόματα. Η 22α Νοεμβρίου 2026 είναι η κρίσιμη ημερομηνία για όσους εμπίπτουν στη μεταβατική διάταξη.
Παράλληλα, η φορολογική πλευρά της κληρονομιάς πρέπει να εξετάζεται ξεχωριστά: άλλο είναι η αποδοχή ή η αποποίηση, άλλο το ευεργέτημα της απογραφής και άλλο η υποχρέωση δήλωσης και καταβολής του φόρου κληρονομιάς.
Επειδή οι συνέπειες από μια λανθασμένη ή εκπρόθεσμη ενέργεια μπορεί να είναι σημαντικές, ειδικά όταν υπάρχουν χρέη, ακίνητα ή διαθήκη, κάθε υπόθεση χρειάζεται εξατομικευμένο έλεγχο από δικηγόρο και, όπου απαιτείται, συμβολαιογράφο και φοροτεχνικό.