Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει τρόπους περιορισμού της κατανάλωσης προϊόντων που συνδέονται με σοβαρά προβλήματα υγείας, με τη φορολογία να βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης. Τσιγάρα, αλκοολούχα ποτά, τρόφιμα με μεγάλη περιεκτικότητα σε ζάχαρη και αλάτι αποτελούν τις βασικές κατηγορίες που συζητούνται.
Την προοπτική σημαντικών φορολογικών αυξήσεων ανέδειξε ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, κατά την ομιλία του στο συνέδριο «Υγεία πάνω απ’ όλα».
Ο υπουργός έκανε λόγο για μεγάλη αύξηση της φορολογίας τα επόμενα χρόνια, με στόχο τα πρόσθετα έσοδα να χρηματοδοτήσουν τα συστήματα υγείας, τα οποία αντιμετωπίζουν αυξανόμενες δαπάνες.
Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση. Δεν έχει αποφασιστεί ακόμη ένας ενιαίος ευρωπαϊκός φόρος για τα τρόφιμα με ζάχαρη και αλάτι, ούτε έχουν ανακοινωθεί συγκεκριμένα ποσοστά αυξήσεων ή κατάλογος προϊόντων.
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της συζήτησης. Αντίθετα, ανοίγει ένα ευρύτερο ζήτημα: μέχρι πού μπορεί να φτάσει η φορολογία στο όνομα της προστασίας της υγείας και πώς θα επηρεάσει τα νοικοκυριά;
Ποια γλυκά και τρόφιμα μπορεί να μπουν στο στόχαστρο
Το πρώτο ερώτημα αφορά τα προϊόντα που θεωρούνται επιβαρυντικά εξαιτίας της υψηλής περιεκτικότητάς τους σε ζάχαρη.
Στις κατηγορίες που χρησιμοποιούνται διεθνώς για την αξιολόγηση της διατροφικής ποιότητας περιλαμβάνονται οι σοκολάτες, οι σοκολατένιες μπάρες, οι καραμέλες, τα μπισκότα, τα κέικ, οι γκοφρέτες και τα συσκευασμένα γλυκίσματα.
Στην ίδια συζήτηση εντάσσονται τα αναψυκτικά με προσθήκη ζάχαρης, τα ενεργειακά ποτά, τα ζαχαρούχα ροφήματα, ορισμένα δημητριακά πρωινού, τα γλυκά επιδόρπια και τα παγωτά.
Τι συμβαίνει όμως με τα προϊόντα των ζαχαροπλαστείων;
Ένα κομμάτι τούρτα, ένα προφιτερόλ, ένα εκλέρ, ένα σιροπιαστό ή ένα γλυκό ταψιού μπορεί να περιέχει σημαντικές ποσότητες ζάχαρης και λιπαρών. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα επιβληθεί αυτομάτως νέος φόρος σε κάθε γλυκό που πωλείται από ένα ζαχαροπλαστείο.
Η απάντηση θα εξαρτηθεί από τον τρόπο με τον οποίο θα σχεδιαστεί οποιαδήποτε μελλοντική ρύθμιση. Θα αφορά μόνο βιομηχανοποιημένα και συσκευασμένα προϊόντα; Θα συμπεριλαμβάνει όσα παρασκευάζονται καθημερινά σε φούρνους και ζαχαροπλαστεία; Θα υπολογίζεται η ποσότητα της ζάχαρης ή θα φορολογούνται ολόκληρες κατηγορίες προϊόντων;
Προς το παρόν, αυτά τα ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη οικονομική σημασία, καθώς οι επιχειρήσεις ζαχαροπλαστικής έχουν ήδη να αντιμετωπίσουν το κόστος βασικών πρώτων υλών, όπως το γάλα, το βούτυρο, η σοκολάτα και η ενέργεια. Μια πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση θα μπορούσε να μεταφερθεί, εν μέρει ή συνολικά, στον τελικό καταναλωτή.
Από τα πατατάκια μέχρι τα έτοιμα γεύματα – Πού βρίσκεται το πολύ αλάτι
Ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση προκαλεί το ενδεχόμενο φορολόγησης τροφίμων με υψηλή περιεκτικότητα σε αλάτι.
Το μυαλό πηγαίνει αρχικά στα πατατάκια, στα γαριδάκια, στα αλμυρά κράκερ και στους αλατισμένους ξηρούς καρπούς. Πρόκειται πράγματι για χαρακτηριστικά παραδείγματα προϊόντων που μπορεί να έχουν αυξημένη περιεκτικότητα σε αλάτι.
Δεν είναι όμως τα μοναδικά.
Υψηλές ποσότητες μπορεί να υπάρχουν και σε ορισμένα αλλαντικά, λουκάνικα, έτοιμες σάλτσες, στιγμιαίες σούπες, κατεψυγμένες πίτσες, τυποποιημένα σάντουιτς και προμαγειρεμένα γεύματα.
Ακόμη και προϊόντα που δεν έχουν έντονα αλμυρή γεύση μπορεί να συνεισφέρουν σημαντικές ποσότητες αλατιού στη συνολική διατροφή, ανάλογα με τη σύνθεσή τους και την ποσότητα που καταναλώνεται.
Οι ξηροί καρποί αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάγκης για προσεκτικό σχεδιασμό. Άλλη είναι η διατροφική εικόνα ενός ανάλατου αμυγδάλου και διαφορετική ενός προϊόντος στο οποίο έχει προστεθεί μεγάλη ποσότητα αλατιού.
Αντίστοιχα, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο κάθε έτοιμο γεύμα, ανεξάρτητα από τα συστατικά του.
Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι να φορολογηθεί συλλήβδην οτιδήποτε περιέχει αλάτι ή ζάχαρη, αλλά να προσδιοριστεί ποια προϊόντα, με ποια κριτήρια και σε ποιες ποσότητες θα μπορούσαν να υπαχθούν σε νέους φόρους.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας διαθέτει μοντέλα αξιολόγησης τροφίμων με βάση τη διατροφική τους σύνθεση. Ωστόσο, τα συγκεκριμένα μοντέλα δεν αποτελούν από μόνα τους ευρωπαϊκό φορολογικό κατάλογο.
Τι έχει πραγματικά αποφασιστεί στις Βρυξέλλες
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει συμπεριλάβει τη φορολογία και τα οικονομικά αντικίνητρα στις πολιτικές πρόληψης, ιδιαίτερα μέσα από το ευρωπαϊκό σχέδιο για την καρδιαγγειακή υγεία, γνωστό ως Safe Hearts Plan.
Στο σχέδιο προβλέπονται συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών, ανταλλαγή εμπειριών από υφιστάμενους φόρους σε ανθυγιεινά τρόφιμα και περαιτέρω εξέταση οικονομικών μέτρων για ορισμένα υπερεπεξεργασμένα προϊόντα.
Πρόκειται όμως για κατευθύνσεις πολιτικής και όχι για ήδη ψηφισμένες πανευρωπαϊκές αυξήσεις τιμών.
Ακόμη και στο πιο προχωρημένο ζήτημα, αυτό της φορολογίας των καπνικών προϊόντων, οι υπουργοί Οικονομικών της ΕΕ δεν κατάφεραν να καταλήξουν σε οριστική συμφωνία στη συνεδρίαση της 9ης Νοεμβρίου.
Συνεπώς, άλλο είναι η πολιτική πρόθεση για αύξηση της φορολογίας και άλλο η θέσπιση συγκεκριμένων φόρων με δεσμευτική ημερομηνία εφαρμογής.
Η δημόσια υγεία και η τσέπη των καταναλωτών
Η μεγαλύτερη φορολόγηση του καπνού και του αλκοόλ στηρίζεται σε ισχυρά επιχειρήματα δημόσιας υγείας. Η υπερβολική κατανάλωση ζάχαρης και αλατιού συνδέεται επίσης με σημαντικούς κινδύνους για την υγεία.
Η πρόληψη των ασθενειών μπορεί να περιορίσει την ανθρώπινη ταλαιπωρία και τις μελλοντικές δαπάνες περίθαλψης. Αυτός είναι ένας σημαντικός στόχος.
Ωστόσο, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται η οικονομική διάσταση. Ένας πρόσθετος φόρος στην κατανάλωση επιβαρύνει αναλογικά περισσότερο τα νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα, εάν δεν συνοδεύεται από κατάλληλες παρεμβάσεις.
Επιπλέον, η αναγγελία ότι τα μελλοντικά φορολογικά έσοδα θα κατευθυνθούν στα συστήματα υγείας χρειάζεται να μετατραπεί σε συγκεκριμένη, ελέγξιμη δέσμευση.
Θα αυξηθούν πραγματικά οι διαθέσιμοι πόροι των νοσοκομείων; Θα ενισχυθεί η πρόληψη; Θα υπάρξουν ταυτόχρονα κίνητρα ώστε οι επιχειρήσεις τροφίμων να μειώσουν τη ζάχαρη και το αλάτι χωρίς να αυξάνουν τις τιμές;
Και κυρίως, θα συνοδευτεί η πολιτική επιβολής νέων φόρων από αντίστοιχες πρωτοβουλίες για την προστασία της αγοραστικής δύναμης;
Γιατί η δημόσια υγεία και η οικονομική αντοχή των πολιτών δεν είναι αντίπαλοι στόχοι.
Η Ευρώπη μπορεί να επιδιώκει λιγότερο κάπνισμα, περιορισμό της επιβλαβούς κατανάλωσης αλκοόλ και καλύτερες διατροφικές συνήθειες. Οφείλει, όμως, παράλληλα να εξετάζει πώς οι πολίτες της θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν το κόστος των μετακινήσεων, της ενέργειας και της καθημερινής διαβίωσης.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια προϊόντα θα φορολογηθούν περισσότερο, αλλά και ποιες βασικές ανάγκες θα γίνουν οικονομικά προσιτότερες.
Αυτή είναι μια συζήτηση που αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία ενόψει του χειμώνα.