Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή έχει μετατραπεί σε παγκόσμιο ενεργειακό σοκ, με τις τιμές των καυσίμων να αυξάνονται σε πολλές χώρες, το κόστος μεταφορών και παραγωγής να διογκώνεται και κυβερνήσεις να αναζητούν τρόπους για να περιορίσουν τις επιπτώσεις σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στις χώρες που εμπλέκονται άμεσα στη σύγκρουση. Η αναταραχή στις διεθνείς ενεργειακές αγορές πλήττει ιδιαίτερα τις οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγωγές καυσίμων και διαθέτουν περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια για να απορροφήσουν το κόστος.
Όπως επισημαίνει το Axios, η αύξηση των τιμών δημιουργεί διπλή πίεση: από τη μία πλευρά επιβαρύνει τους καταναλωτές και από την άλλη αναγκάζει τις κυβερνήσεις να επιλέξουν ανάμεσα σε ακριβές επιδοτήσεις και φορολογικές ελαφρύνσεις ή στην αποδοχή των πολιτικών και κοινωνικών συνεπειών από τις υψηλότερες τιμές.
Δεν αυξάνεται μόνο η τιμή του πετρελαίου
Η εικόνα στις διεθνείς αγορές είναι πιο σύνθετη από μια απλή άνοδο της τιμής του αργού. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας έχει προειδοποιήσει ότι οι διαταραχές στις ροές ενέργειας μέσω της Μέσης Ανατολής έχουν προκαλέσει πρωτοφανή πίεση στις παγκόσμιες αγορές καυσίμων. Τα προβλήματα στις μεταφορές μέσω των στρατηγικών θαλάσσιων οδών, σε συνδυασμό με τις επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, έχουν περιορίσει την προσφορά και έχουν προκαλέσει μεγάλες διαφοροποιήσεις στις τιμές που πληρώνουν οι καταναλωτές από χώρα σε χώρα.
Παράλληλα, ιδιαίτερα έντονη είναι η πίεση στην αγορά των διυλισμένων προϊόντων. Οι διαταραχές στη λειτουργία και στις εξαγωγές διυλιστηρίων στη Μέση Ανατολή και τη Ρωσία, σε συνδυασμό με τις επιθέσεις ουκρανικών drones σε ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις, έχουν περιορίσει την προσφορά ντίζελ και άλλων καυσίμων κίνησης.
Αυτό εξηγεί γιατί η άνοδος στην αντλία δεν ακολουθεί παντού την ίδια πορεία με το αργό πετρέλαιο. Φορολογία, συναλλαγματικές ισοτιμίες, κρατικές επιδοτήσεις, κόστος διύλισης και μεταφοράς, αλλά και η εξάρτηση κάθε χώρας από εισαγωγές διαμορφώνουν διαφορετικές τελικές τιμές.
Από το Πακιστάν έως την Ευρώπη
Οι μεγαλύτερες πιέσεις καταγράφονται σε χώρες με υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια. Στο Πακιστάν, η κυβέρνηση έχει προχωρήσει σε επιδοτήσεις καυσίμων για να περιορίσει το πλήγμα από την εκτόξευση των τιμών βενζίνης και ντίζελ, ενώ οι ελλείψεις και η άνοδος του κόστους ενέργειας δημιουργούν επιπλέον προβλήματα στην οικονομία. Το Μπανγκλαντές βρίσκεται επίσης αντιμέτωπο με σοβαρές ενεργειακές πιέσεις, καθώς εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενο LNG για την ηλεκτροπαραγωγή του, με αποτέλεσμα οι αυξημένες τιμές και οι περιορισμοί στην προσφορά να επηρεάζουν ακόμη και τη λειτουργία εργοστασίων.
Στην Ευρώπη, οι αυξήσεις στις τιμές καυσίμων και φυσικού αερίου έχουν προκαλέσει νέες πιέσεις στις κυβερνήσεις. Σε αρκετές χώρες έχουν ήδη τεθεί στο τραπέζι φορολογικές ελαφρύνσεις, επιδοτήσεις ή άλλες παρεμβάσεις, ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχει ανοίξει και συζήτηση για τη φορολόγηση έκτακτων κερδών ενεργειακών επιχειρήσεων.
Το δύσκολο δίλημμα των κυβερνήσεων
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας καταγράφει ήδη ένα ευρύ φάσμα μέτρων που έχουν λάβει κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται επιδοτήσεις, μειώσεις φόρων, παρεμβάσεις στις τιμές, μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης, αλλά και προσπάθειες ενίσχυσης εναλλακτικών μορφών ενέργειας. Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι οι παρεμβάσεις αυτές έχουν σημαντικό δημοσιονομικό κόστος.
Το ΔΝΤ έχει καταγράψει σχεδόν 900 μέτρα σε περίπου 170 χώρες από την έναρξη του πολέμου, με μεγάλο μέρος τους να αφορά πολιτικές που περιορίζουν τη μετακύλιση του ενεργειακού κόστους στους καταναλωτές. Το Ταμείο προειδοποιεί ότι οι οριζόντιες επιδοτήσεις και οι μειώσεις φόρων μπορούν να εξελιχθούν σε ιδιαίτερα δαπανηρές παρεμβάσεις εάν παραταθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι αρκετά μέτρα χαρακτηρίζονται προσωρινά χωρίς να συνοδεύονται από σαφή ημερομηνία λήξης ή συγκεκριμένη εκτίμηση του δημοσιονομικού τους κόστους. Σε περίπτωση παρατεταμένα υψηλών τιμών, το βάρος για τους κρατικούς προϋπολογισμούς μπορεί να αυξηθεί σημαντικά.
Οι κοινωνικές αντιδράσεις
Η ενεργειακή κρίση έχει ήδη μετατραπεί σε παράγοντα κοινωνικής έντασης. Στη Συρία, οι αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων προκάλεσαν τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις που έχουν καταγραφεί στη χώρα μετά την πτώση του καθεστώτος Μπασάρ αλ Άσαντ. Η κυβέρνηση αύξησε την τιμή του ντίζελ κατά 40%, ενώ αυξήσεις καταγράφηκαν και στη βενζίνη και το φυσικό αέριο, προκαλώντας διαμαρτυρίες και αποκλεισμούς δρόμων.
Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουν κυβερνήσεις σε χώρες όπου η αύξηση του ενεργειακού κόστους έρχεται να προστεθεί σε ήδη υψηλό πληθωρισμό, ανεργία, δημόσιο χρέος ή χαμηλό βιοτικό επίπεδο.
Η Κένυα ως προειδοποιητικό παράδειγμα
Ιδιαίτερα ευάλωτες εμφανίζονται οι αναπτυσσόμενες οικονομίες. Στην Κένυα, η άνοδος του κόστους των καυσίμων επιβαρύνει ταυτόχρονα τον πληθωρισμό, τα δημόσια οικονομικά και το κόστος παραγωγής. Η χώρα εξαρτάται σημαντικά από εισαγόμενα καύσιμα και έχει ήδη αντιμετωπίσει κοινωνικές αντιδράσεις λόγω της αύξησης του κόστους ζωής.
Παράλληλα, η ενεργειακή κρίση έχει αυξήσει το κόστος των λιπασμάτων, επιβαρύνοντας και τον αγροτικό τομέα. Η περίπτωση της Κένυας θεωρείται ενδεικτική των κινδύνων που αντιμετωπίζουν χώρες με περιορισμένη δυνατότητα να απορροφήσουν ένα νέο εξωτερικό οικονομικό σοκ.
Το ενεργειακό σοκ αλλάζει τις πολιτικές
Η κρίση έχει πλέον οδηγήσει κυβερνήσεις όχι μόνο σε μέτρα άμεσης οικονομικής στήριξης, αλλά και σε πολιτικές που αποσκοπούν στη μείωση της ενεργειακής εξάρτησης. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας καταγράφει προσπάθειες ενίσχυσης των ανανεώσιμων πηγών, επιτάχυνσης της ηλεκτροκίνησης και περιορισμού της κατανάλωσης, ενώ σε ορισμένες χώρες εφαρμόζονται μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας και περιορισμού των μετακινήσεων.
Η μεγάλη πρόκληση για τις κυβερνήσεις είναι πλέον διπλή: να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από ένα απότομο ενεργειακό σοκ, χωρίς ταυτόχρονα να δημιουργήσουν ένα μόνιμο και δυσβάσταχτο δημοσιονομικό κόστος.
Και όσο η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή συνεχίζεται, οι διεθνείς αγορές παραμένουν ιδιαίτερα ευάλωτες σε νέες διαταραχές στην παραγωγή, τη διύλιση και τη μεταφορά ενέργειας. Το ενεργειακό κόστος, επομένως, έχει εξελιχθεί σε έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων η σύγκρουση μεταδίδει τις επιπτώσεις της σε οικονομίες πολύ μακριά από το μέτωπο.