Η απουσία διαθήκης εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις βασικότερες αιτίες οικογενειακών συγκρούσεων μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν δεύτεροι γάμοι, σύνθετες συγγενικές σχέσεις ή πολυετείς σχέσεις συμβίωσης χωρίς επίσημη νομική κατοχύρωση.
Δεν είναι λίγες οι φορές που συγγενείς οδηγούνται σε αντιπαραθέσεις και δικαστικές διαμάχες, προσπαθώντας να ξεκαθαρίσουν ποιος δικαιούται την περιουσία ενός προσώπου που έφυγε από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη. Καθημερινά, συμβολαιογράφοι και νομικοί δέχονται δεκάδες ερωτήματα από πολίτες που αναζητούν απαντήσεις γύρω από την εξ αδιαθέτου διαδοχή, δηλαδή τη διαδικασία που εφαρμόζεται όταν δεν υπάρχει καμία τελευταία βούληση καταγεγραμμένη σε διαθήκη.
Το ισχύον νομικό πλαίσιο προβλέπει συγκεκριμένη σειρά κληρονόμων μέσω συγγενικών «τάξεων», οι οποίες καθορίζουν ποιοι καλούνται να κληρονομήσουν και με ποια προτεραιότητα. Εφόσον δεν εντοπιστεί κανένας συγγενής που να εντάσσεται στις προβλεπόμενες κατηγορίες, τότε η περιουσία περιέρχεται στο Δημόσιο.
Πώς μοιράζεται η περιουσία χωρίς διαθήκη
Όταν κάποιος πεθαίνει χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη, η περιουσία του κατανέμεται σύμφωνα με τις διατάξεις της εξ αδιαθέτου διαδοχής.
Στην πρώτη τάξη κληρονόμων ανήκουν:
- ο ή η σύζυγος
- τα παιδιά του θανόντος
Αν υπάρχει ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος λαμβάνει το ένα τρίτο της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο αντιστοιχεί στο παιδί.
Σε περίπτωση ύπαρξης περισσότερων παιδιών:
- ο σύζυγος δικαιούται το ένα τέταρτο
- τα υπόλοιπα τρία τέταρτα μοιράζονται ισόποσα στα παιδιά
Αν δεν υπάρχουν απόγονοι, τότε ενεργοποιείται η δεύτερη τάξη συγγενών, στην οποία περιλαμβάνονται:
- οι γονείς
- τα αδέλφια
- οι απόγονοι αδελφών
Στην τρίτη τάξη εντάσσονται οι παππούδες, οι γιαγιάδες και οι απόγονοί τους, ενώ στην τέταρτη περιλαμβάνονται προπαππούδες και προγιαγιάδες.
Εφόσον δεν υπάρχει κανένας συγγενής από τις παραπάνω κατηγορίες, τότε στην πέμπτη τάξη ο επιζών σύζυγος καθίσταται ο μοναδικός κληρονόμος.
Παράλληλα, ο σύζυγος διατηρεί δικαίωμα στο λεγόμενο «εξαίρετο», δηλαδή στην οικοσκευή, στα έπιπλα, στα οικιακά σκεύη, στα ενδύματα και γενικότερα στα αντικείμενα κοινής χρήσης του σπιτιού.
Οι αλλαγές για τα ζευγάρια που ζουν μαζί χωρίς γάμο
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν οι αλλαγές που προωθούνται για τις σχέσεις ελεύθερης συμβίωσης, καθώς μέχρι σήμερα χιλιάδες άνθρωποι που ζούσαν επί χρόνια μαζί δεν διέθεταν ουσιαστικά κανένα κληρονομικό δικαίωμα.
Με βάση το νέο προτεινόμενο πλαίσιο, σύντροφοι που συμβιώνουν για τουλάχιστον τρία χρόνια θα μπορούν – υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και μετά από δικαστική αναγνώριση – να αποκτούν δικαιώματα στην περιουσία του θανόντος συντρόφου τους. Η ρύθμιση αυτή επιχειρεί να καλύψει ένα σημαντικό νομικό και κοινωνικό κενό, το οποίο συχνά οδηγούσε σε ιδιαίτερα σκληρές καταστάσεις.
Χαρακτηριστικές είναι περιπτώσεις ανθρώπων που φρόντιζαν για χρόνια τον σύντροφό τους, χωρίς όμως να έχουν καμία προστασία μετά τον θάνατό του, ακόμη κι αν διέμεναν επί δεκαετίες στο ίδιο σπίτι.
Με τις νέες προβλέψεις, ο επιζών σύντροφος ενδέχεται να αποκτά:
- δικαίωμα προσωρινής παραμονής στην κατοικία
- δικαίωμα στο «εξαίρετο»
- οικονομική αποζημίωση για τη φροντίδα που παρείχε
- ακόμη και κληρονομικά δικαιώματα, σε ειδικές περιπτώσεις
Μάλιστα, αν δεν υπάρχουν καθόλου συγγενείς, ο σύντροφος θα μπορεί, μετά από δικαστική απόφαση, να αναγνωρίζεται ακόμη και ως μοναδικός κληρονόμος.
Πότε η περιουσία περνά στο Δημόσιο
Σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει κανένας συγγενής από όλες τις προβλεπόμενες τάξεις, η περιουσία καταλήγει στο Δημόσιο. Το Δημόσιο αποδέχεται την κληρονομιά με το λεγόμενο «ευεργέτημα της απογραφής», διαδικασία που προστατεύει το κράτος από πιθανά χρέη μεγαλύτερα της αξίας της περιουσίας.
Ωστόσο, οι νέες ρυθμίσεις για τις μακροχρόνιες σχέσεις συμβίωσης εκτιμάται ότι θα περιορίσουν αρκετές περιπτώσεις στις οποίες το κράτος κατέληγε τελικός αποδέκτης περιουσιών ανθρώπων που ουσιαστικά ζούσαν οικογενειακή ζωή χωρίς γάμο.
Οι νέες κληρονομικές συμβάσεις
Για πρώτη φορά εισάγεται στην Ελλάδα και ο θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου, ένα εργαλείο που θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό κυρίως για τη διαχείριση οικογενειακών επιχειρήσεων και μεγάλων περιουσιών.
Οι νέες συμβάσεις επιτρέπουν σε έναν άνθρωπο να καθορίζει εν ζωή με σαφήνεια τον τρόπο με τον οποίο θα μεταβιβαστεί η περιουσία του μετά τον θάνατό του.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει δύο βασικές μορφές:
- συμφωνία για τον τρόπο μεταβίβασης της περιουσίας μετά τον θάνατο του διαθέτη
- δυνατότητα παραίτησης ενός προσώπου από μελλοντικό κληρονομικό δικαίωμα
Οι αλλαγές αυτές αναμένεται να επηρεάσουν σημαντικά τις οικογενειακές επιχειρήσεις, όπου συχνά οι κληρονομικές διαμάχες οδηγούσαν σε οικονομικά αδιέξοδα, δικαστικές συγκρούσεις ή ακόμη και διάλυση εταιρειών.
Βασικός στόχος των νέων ρυθμίσεων είναι η μείωση των οικογενειακών συγκρούσεων, η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και η δημιουργία πιο σταθερών συνθηκών για τη μεταβίβαση περιουσίας και τη συνέχιση επιχειρηματικών δραστηριοτήτων με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.