Αποταμιευτικούς λογαριασμούς με επιτόκιο που θα καθορίζεται από το κράτος προτείνει η Επιτροπή Ανταγωνισμού, διαπιστώνοντας ότι η κυριαρχία τεσσάρων τραπεζών και η άφθονη ρευστότητά τους περιορίζουν τα κίνητρα για υψηλότερες αποδόσεις στις καταθέσεις. Στο τελικό πόρισμα της κλαδικής έρευνάς της περιγράφει μια αγορά όπου οι συστημικές τράπεζες συγκεντρώνουν πάνω από το 94% των καταθέσεων, ενώ οι μικρότεροι ανταγωνιστές δεν έχουν ακόμη αποκτήσει το μέγεθος που θα τους επέτρεπε να αλλάξουν τις ισορροπίες.
«Οι ελληνικές συστημικές τράπεζες εκτιμάται ότι δεν προχώρησαν σε ουσιώδη ενσωμάτωση των εν λόγω αυξήσεων στα προσφερόμενα επιτόκια», αναφέρει η έκθεση για τις αυξήσεις επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Η μετακύλισή τους παρέμεινε περιορισμένη ακόμη και στις προθεσμιακές καταθέσεις.
Η έρευνα ξεκίνησε στις 18 Ιουλίου 2024 και ολοκληρώθηκε σχεδόν 28 μήνες αργότερα, αφού μεσολάβησαν η Ενδιάμεση Έκθεση τον Δεκέμβριο του 2025 και η δημόσια διαβούλευση. Το τελικό πόρισμα βασίζεται σε στοιχεία από το 2019 έως το 2025, σε έρευνα καταθετών και στις τοποθετήσεις των τραπεζών. Εξετάζει επίσης τις προοπτικές της CrediaBank ως πέμπτου τραπεζικού πόλου, την ανάπτυξη της Optima Bank και την είσοδο ψηφιακών παρόχων.
Στενό ολιγοπώλιο και πλεονάζουσα ρευστότητα
Η συγκέντρωση της αγοράς αποτυπώνεται στα μερίδια καταθέσεων του 2024: η Πειραιώς κατείχε το 28,13%, η Εθνική το 24,86%, η Alpha Bank το 21,56% και η Eurobank το 19,52%. Το συνολικό τους μερίδιο έφθανε στο 94,07%, με την Επιτροπή να χαρακτηρίζει την αγορά στενό ολιγοπώλιο.
Ακολουθούσαν, σε μεγάλη απόσταση, το σχήμα Attica Bank – Παγκρήτιας, που μετεξελίχθηκε σε CrediaBank, με 2,72%, η Optima Bank με 2,08% και η Aegean Baltic με 0,43%. Οι συνεταιριστικές τράπεζες είχαν ακόμη μικρότερη παρουσία.
Παράλληλα, οι συστημικές τράπεζες διέθεταν πλεονάζουσα ρευστότητα. Ο λόγος δανείων προς καταθέσεις διαμορφώθηκε το 2024 στο 60,6%, έναντι 100,43% στην ευρωζώνη. Δηλαδή, για κάθε 100 ευρώ καταθέσεων οι τέσσερις μεγάλοι ελληνικοί όμιλοι είχαν περίπου 61 ευρώ δανείων. Η Επιτροπή συνδέει την περιορισμένη ανάγκη προσέλκυσης νέων κεφαλαίων με καλύτερες αποδόσεις με τη χαμηλή μεταφορά των αυξήσεων της ΕΚΤ στους αποταμιευτές.
Πόσο πέρασαν οι αυξήσεις της ΕΚΤ στις καταθέσεις
Από τον Ιούλιο του 2022 έως τον Σεπτέμβριο του 2023, το επιτόκιο αποδοχής καταθέσεων της ΕΚΤ αυξήθηκε από το μηδέν στο 4%, χωρίς αντίστοιχη προσαρμογή των ελληνικών καταθετικών επιτοκίων. Συγκριτική ανάλυση της S&P, η οποία περιλαμβάνεται στην έκθεση, υπολογίζει ότι την περίοδο Ιουνίου 2022 – Μαΐου 2023 η μετακύλιση των αυξήσεων στην Ελλάδα ήταν 10%, έναντι μέσου όρου 20% στην ευρωζώνη.
Το μέσο επιτόκιο των προθεσμιακών καταθέσεων των νοικοκυριών ανήλθε σε 1,8% το 2024, από 1,4% το 2023. Στις καταθέσεις διάρκειας μίας ημέρας η μέση απόδοση περιορίστηκε στο 0,03%. Μετά την αφαίρεση του πληθωρισμού, το πραγματικό επιτόκιο των προθεσμιακών παρέμεινε αρνητικό, στο -1,2%.
Η Επιτροπή εξετάζει και την ασύμμετρη προσαρμογή των καταθετικών επιτοκίων, δηλαδή τη διαφορετική ταχύτητα με την οποία μεταφέρονται στους πελάτες οι αυξήσεις και οι μειώσεις. Τη συνδέει με την ισχύ των τραπεζών στην αγορά, τις χρηματοδοτικές τους ανάγκες και τα περιθώρια κερδοφορίας τους.
Το καθαρό επιτοκιακό περιθώριο των ελληνικών συστημικών τραπεζών έφθασε το 2024 στο 3,04%, έναντι μέσου όρου 1,60% για τις τράπεζες του ευρωπαϊκού εποπτικού δείγματος. Ο δείκτης αποτυπώνει τη σχέση των καθαρών εσόδων από τόκους προς τα τοκοφόρα στοιχεία ενεργητικού. Η διαφορά επιτοκίων νέων δανείων και νέων καταθέσεων αυξήθηκε από 3,72 ποσοστιαίες μονάδες τον Ιανουάριο του 2021 σε 5,89 τον Αύγουστο του 2023 και κατόπιν υποχώρησε σε 4,42 τον Απρίλιο του 2025. Η αγορά χορηγήσεων, ωστόσο, δεν αξιολογήθηκε αυτοτελώς.
Οι καταθέτες παραμένουν στην τράπεζά τους
Η χαμηλή απόδοση δεν αρκεί πάντοτε για να αναζητήσουν οι πελάτες άλλη τράπεζα. Παρότι το 59% των ιδιωτών και το 74% των επιχειρήσεων θεωρούν βασικό χαρακτηριστικό μιας προθεσμιακής κατάθεσης το ικανοποιητικό επιτόκιο, η υφιστάμενη τραπεζική σχέση συχνά υπερισχύει της αναζήτησης καλύτερης προσφοράς.
Από τους ιδιώτες που άνοιξαν προθεσμιακή κατάθεση την προηγούμενη πενταετία, μόλις το 14% επέλεξε τράπεζα με την οποία δεν συνεργαζόταν ήδη. Επίσης, το 61% όσων άνοιξαν προθεσμιακή την περίοδο 2019-2024 δεν μετέφερε χρήματα από άλλο πιστωτικό ίδρυμα. Η εξοικείωση, η εμπιστοσύνη και η σύνδεση των λογαριασμών με τις καθημερινές συναλλαγές λειτουργούν αποτρεπτικά στη μετακίνηση.
Πάντως, μόνο το 10% των ιδιωτών και το 5% των επιχειρήσεων θεωρούν σημαντικό κριτήριο την τήρηση της κατάθεσης σε συστημική τράπεζα. Επομένως, η προτίμηση προς τους μεγάλους ομίλους δεν εξηγείται αποκλειστικά από το μέγεθός τους.
Οι μικρότερες τράπεζες και οι ψηφιακοί πάροχοι
Η Επιτροπή εκτιμά ότι η συγχώνευση της Attica Bank με την Παγκρήτια τον Σεπτέμβριο του 2024 και η δημιουργία της CrediaBank μπορούν να αναδείξουν έναν ουσιαστικό ανταγωνιστή των τεσσάρων συστημικών τραπεζών, με προοπτική περαιτέρω ενίσχυσης μέσω της HSBC Μάλτας.
Καταγράφει επίσης την ανάπτυξη της Optima Bank: οι καταθέσεις της αυξήθηκαν από 758 εκατ. ευρώ το 2020 σε 4,65 δισ. ευρώ το 2024, αν και το μερίδιό της παρέμενε στο 2,08%. Στις εξελίξεις που εξετάζονται περιλαμβάνονται οι προσπάθειες των συνεταιριστικών τραπεζών Ηπείρου, Χανίων και Θεσσαλίας να αποκτήσουν άδεια πανελλαδικής λειτουργίας, η είσοδος της Viva Bank στις επιχειρηματικές καταθέσεις και τα σχέδια της Aegean Baltic για επέκταση στην επιχειρηματική πίστη.
Για τη Revolut, η Επιτροπή διευκρινίζει ότι τα «Ευέλικτα Κεφάλαια» είναι επενδυτικά προϊόντα, όχι τραπεζικές καταθέσεις, και συνεπώς δεν καλύπτονται με τον ίδιο τρόπο από το σύστημα εγγύησης καταθέσεων. Αναφέρεται ακόμη στην προοπτική διάθεσης νέων αποταμιευτικών προϊόντων στην ελληνική αγορά.
Η Snappi, σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης, προσφέρει επιτόκιο 3% για ποσά έως 1.000 ευρώ. Δεν αντιμετωπίζεται, όμως, ως ανεξάρτητος ανταγωνιστής, επειδή ελέγχεται από την Πειραιώς.
Στη δημόσια διαβούλευση, μία συστημική τράπεζα επικαλέστηκε την παρουσία νέων παικτών ως ένδειξη ενίσχυσης του ανταγωνισμού. Η Επιτροπή απάντησε ότι την περίοδο 2022-2024 το συνολικό μερίδιο των μη συστημικών τραπεζών δεν υπερέβαινε το 6%. Παρά τις θετικές προοπτικές, χαρακτήρισε τις ανταγωνιστικές πιέσεις «εξαιρετικά χαμηλές».
Το γαλλικό πρότυπο και η επιβράβευση της αποταμίευσης
Κεντρική πρόταση της Επιτροπής είναι η δημιουργία λογαριασμών με κρατικά καθοριζόμενο επιτόκιο, κατά το πρότυπο των γαλλικών Livret A και Livret d’épargne populaire (LEP). Πρόκειται για προϊόντα που διατίθενται μέσω τραπεζών, με συγκεκριμένους κανόνες για τις αποδόσεις, τα ανώτατα ποσά και τις προϋποθέσεις συμμετοχής. Επιτρέπουν αναλήψεις και έχουν ιδιαίτερη φορολογική μεταχείριση.
Όπως αναφέρει η έκθεση, από τον Φεβρουάριο του 2025 τα επιτόκια των δύο γαλλικών λογαριασμών είχαν διαμορφωθεί σε 2,4% και 3,5% αντίστοιχα, έναντι 0,05%-0,07% στις καταθέσεις πρώτης ζήτησης που χρησιμοποιούνται για σύγκριση. Τα συγκεκριμένα ποσοστά δεν αποτελούν πρόταση για την Ελλάδα, αλλά παράδειγμα ενός μοντέλου που θα μπορούσε να δώσει εναλλακτικές στους αποταμιευτές και να αυξήσει την ανταγωνιστική πίεση προς τις εμπορικές τράπεζες.
Εξετάζεται επίσης η δυνατότητα οι λογαριασμοί αυτοί να συμβάλουν στη χρηματοδότηση του Δημοσίου, συμπληρωματικά προς τα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι χρειάζεται αξιολόγηση των δημοσιονομικών και πρακτικών παραμέτρων.
Μια δεύτερη πρόταση ακολουθεί το βελγικό μοντέλο «fidelity premium», δηλαδή την πρόσθετη απόδοση για τη διατήρηση των χρημάτων στον λογαριασμό. Προβλέπει βασικό επιτόκιο και επιπλέον απόδοση για τα ποσά που παραμένουν κατατεθειμένα επί ένα έτος. Ο καταθέτης αποκτά έτσι κίνητρο αποταμίευσης χωρίς τους περιορισμούς μιας συμβατικής προθεσμιακής, ενώ η τράπεζα εξασφαλίζει σταθερότερα κεφάλαια. Η πρόταση αφορά μια αγορά στην οποία οι συνήθεις λογαριασμοί ταμιευτηρίου εξυπηρετούν κυρίως καθημερινές συναλλαγές και προσφέρουν ελάχιστες αποδόσεις.
Ελάχιστη χρήση της υπηρεσίας αλλαγής λογαριασμού
Από το 2017, όταν θεσμοθετήθηκε η υπηρεσία αλλαγής τραπεζικού λογαριασμού, έως τη σύνταξη της έκθεσης υποβλήθηκαν μόλις 15 αιτήματα, από τα οποία διεκπεραιώθηκαν τα 12, σύμφωνα με τα στοιχεία των τραπεζών. Οι αριθμοί αφορούν αποκλειστικά τη συγκεκριμένη υπηρεσία και όχι το σύνολο των πελατών που άλλαξαν τράπεζα.
Η Επιτροπή συνδέει την περιορισμένη χρήση της με πιθανή ελλιπή ενημέρωση, με τη διατήρηση λογαριασμών σε περισσότερες τράπεζες ή με την προτίμηση των πελατών να διεκπεραιώνουν μόνοι τους τη διαδικασία. Προτείνει ευκολότερη πρόσβαση στους συγκριτικούς πίνακες επιτοκίων που δημοσιεύει η Τράπεζα της Ελλάδος από τον Ιανουάριο του 2025 και σε ιστοσελίδες σύγκρισης προϊόντων, καλύτερη ενημέρωση για την αλλαγή παρόχου και εξέταση επέκτασης της υπηρεσίας στις επιχειρήσεις. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο θέτει και το ενδεχόμενο φορητότητας του αριθμού λογαριασμού, αναγνωρίζοντας την τεχνική πολυπλοκότητα της παρέμβασης.
Οι διαφορετικές θέσεις των τραπεζών
Οι μεγαλύτερες αποκλίσεις στη δημόσια διαβούλευση αφορούσαν τους λογαριασμούς με κρατικά καθοριζόμενα επιτόκια. Μία συστημική τράπεζα τοποθετήθηκε καταρχήν θετικά, προτείνοντας κατάλληλο φορέα διαχείρισης των κεφαλαίων και φορολογικά κίνητρα, όπως απαλλαγή των τόκων από τον φόρο 15%.
Άλλη συστημική τράπεζα εξέφρασε επιφυλάξεις: προειδοποίησε ότι η μεταφορά καταθέσεων σε τέτοια προϊόντα θα μπορούσε να επηρεάσει τη ρευστότητα και το κόστος χρηματοδότησης των πιστωτικών ιδρυμάτων, με πιθανές συνέπειες και στα επιτόκια χορηγήσεων.
Για τα νέα αποταμιευτικά προϊόντα, οι τράπεζες που τοποθετήθηκαν ήταν θετικές, σημειώνοντας ότι διαθέτουν ή έχουν διαθέσει αντίστοιχες λύσεις. Η Επιτροπή παρατηρεί, ωστόσο, ότι από τα προϊόντα που επικαλέστηκε μία από αυτές μόνο ένα απευθύνεται στο ευρύ κοινό ως αμιγώς αποταμιευτικό.