Νέα δεδομένα ισχύουν πλέον για την κληρονομιά, καθώς ο νόμος 5303/2026 αλλάζει σημαντικά τους κανόνες για τα χρέη του αποβιώσαντος, τη νόμιμη μοίρα, τις διαθήκες και τα δικαιώματα των κληρονόμων. Κρίσιμη ημερομηνία είναι η 16η Σεπτεμβρίου 2026, καθώς οι βασικές νέες διατάξεις εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από την ημερομηνία αυτή και μετά.
Ο νόμος 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α΄ 81/22.5.2026, αναμορφώνει συνολικά το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα. Στην πράξη δημιουργούνται δύο διαφορετικά καθεστώτα, ανάλογα με την ημερομηνία θανάτου, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή στον τρόπο αντιμετώπισης των χρεών της κληρονομιάς.
Τι αλλάζει όταν η κληρονομιά έχει χρέη;
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά την ευθύνη του κληρονόμου για τις οφειλές που αφήνει πίσω του ο αποβιώσας.
Με το νέο καθεστώς, η ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας περιορίζεται καταρχήν έως την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας. Με αυτόν τον τρόπο διαχωρίζεται η προσωπική περιουσία του κληρονόμου από εκείνη που αποκτά μέσω της κληρονομικής διαδοχής.
Για παράδειγμα, εάν κάποιος κληρονομήσει περιουσία αξίας 180.000 ευρώ, ενώ ο αποβιώσας είχε χρέη 250.000 ευρώ, το νέο πλαίσιο προβλέπει καταρχήν ότι ο κληρονόμος δεν θα χρειαστεί να καλύψει από την προσωπική του περιουσία τη διαφορά των 70.000 ευρώ.
Η προστασία αυτή, πάντως, συνδέεται με την τήρηση των διαδικασιών και των κανόνων που προβλέπει ο νόμος για τη διαχείριση και την εκκαθάριση της κληρονομίας.
Τι είναι οι νέες κληρονομικές συμβάσεις;
Μεγάλη αλλαγή αποτελεί και η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου.
Το νέο πλαίσιο επιτρέπει να ρυθμίζονται εκ των προτέρων ζητήματα που αφορούν τη μελλοντική κληρονομική διαδοχή. Προβλέπεται ακόμη και δυνατότητα σύμβασης για εκ των προτέρων παραίτηση από κληρονομικά δικαιώματα.
Οι συμφωνίες μπορούν να αφορούν το σύνολο της κληρονομίας, συγκεκριμένο τμήμα της ή ακόμη και τη νόμιμη μοίρα.
Η δυνατότητα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιπτώσεις οικογενειακών επιχειρήσεων. Για παράδειγμα, οι γονείς μπορούν να οργανώσουν τη μεταβίβαση μιας επιχείρησης σε συγκεκριμένο παιδί, προβλέποντας παράλληλα διαφορετική περιουσία ή χρηματικό αντάλλαγμα για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις συμφωνίες παραίτησης, καθώς, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις του νόμου, μπορεί να επηρεαστούν και τα δικαιώματα των απογόνων εκείνου που παραιτείται.
Πώς αλλάζει η νόμιμη μοίρα των παιδιών;
Νέος είναι και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η νόμιμη μοίρα, δηλαδή το ελάχιστο μέρος της κληρονομίας που προστατεύεται για συγκεκριμένους στενούς συγγενείς ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη.
Οι κατιόντες, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος που θα καλούνταν στην εξ αδιαθέτου διαδοχή αποκτούν χρηματική αξίωση ίση με το μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας τους.
Στην πράξη, ένα παιδί που έχει αποκλειστεί από τη διαθήκη δεν καθίσταται αυτομάτως συγκύριος ενός ακινήτου που έχει αφεθεί σε άλλο πρόσωπο. Καταρχήν αποκτά χρηματική απαίτηση.
Εάν, για παράδειγμα, ακίνητο αξίας 300.000 ευρώ αφήνεται αποκλειστικά στο ένα από δύο παιδιά, το δεύτερο θα είχε εξ αδιαθέτου μερίδα αξίας 150.000 ευρώ. Η νόμιμη μοίρα του αντιστοιχεί στο μισό αυτού του ποσού, δηλαδή σε 75.000 ευρώ.
Το δικαστήριο μπορεί, ανάλογα με τις περιστάσεις, να διατάξει αντί της χρηματικής καταβολής την αυτούσια απόδοση ποσοστού ή άλλου περιουσιακού στοιχείου αντίστοιχης αξίας.
Τι δικαιώματα αποκτά ο σύντροφος χωρίς γάμο;
Το νέο κληρονομικό δίκαιο ρυθμίζει ειδικότερα και τη θέση του προσώπου που ζούσε σε ελεύθερη ένωση με τον αποβιώσαντα.
Προβλέπεται διαδικασία μέσω της οποίας το δικαστήριο της κληρονομίας μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να βεβαιώσει κληρονομικό δικαίωμα του προσώπου που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον κληρονομούμενο.
Αυτό δεν σημαίνει γενική εξίσωση του άγαμου συντρόφου με τον σύζυγο. Δημιουργείται, ωστόσο, συγκεκριμένη θέση του στο κληρονομικό σύστημα και ειδική δικαστική διαδικασία για την πιστοποίηση του δικαιώματος.
Παράλληλα, ενισχύεται η προστασία της οικογενειακής στέγης για τον σύντροφο με σύμφωνο συμβίωσης, ο οποίος σε συγκεκριμένες περιπτώσεις αντιμετωπίζεται αντίστοιχα με τον σύζυγο.
Τι προβλέπεται για όσους φρόντιζαν δωρεάν τον αποβιώσαντα;
Νέα πρόβλεψη υπάρχει και για ανθρώπους που παρείχαν άμισθη φροντίδα στον αποβιώσαντα χωρίς να έχουν σχετική νομική υποχρέωση.
Υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, η φροντίδα αυτή μπορεί να θεμελιώσει οικονομική αξίωση έναντι της κληρονομίας. Το δικαστήριο εξετάζει τα πραγματικά περιστατικά κάθε περίπτωσης και μπορεί να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα ικανοποιηθεί η σχετική απαίτηση.
Πρόκειται για ρύθμιση που αφορά ανθρώπους οι οποίοι μπορεί να είχαν αναλάβει για μεγάλο χρονικό διάστημα ουσιαστικό μέρος της καθημερινής φροντίδας του αποβιώσαντος χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα.
Τι αλλάζει στις ιδιόγραφες διαθήκες;
Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, αλλά μεταβάλλεται το πλαίσιο δημοσίευσης και κήρυξής τους ως κυρίων.
Για κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά εφαρμόζεται η νέα διαδικασία του άρθρου 808Α ΚΠολΔ.
Καθοριστικός παράγοντας είναι επομένως ο χρόνος θανάτου του διαθέτη, καθώς από αυτόν εξαρτάται ποια διαδικασία θα ακολουθηθεί. Παράλληλα, το νέο σύστημα κινείται προς την ηλεκτρονική οργάνωση της δημοσίευσης και αναζήτησης των διαθηκών, με ενισχυμένο ρόλο των συμβολαιογράφων.
Ποιοι έχουν «δεύτερη ευκαιρία» για παλιές κληρονομιές με χρέη;
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μεταβατική διάταξη για παλαιότερες κληρονομιές.
Κληρονόμος προσώπου που είχε αποβιώσει έως τη δημοσίευση του νόμου, δηλαδή έως τις 22 Μαΐου 2026, και δεν είχε δηλώσει εγκαίρως αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορεί υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις να ζητήσει τη διενέργεια απογραφής εντός έξι μηνών από τη δημοσίευση του νόμου.
Μεταξύ των προϋποθέσεων είναι, κατά την υποβολή της αίτησης, να μην έχει επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης στην ατομική περιουσία του κληρονόμου και να μη συντρέχει λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα.
Για ποιες κληρονομιές ισχύουν οι νέοι κανόνες;
Η ημερομηνία θανάτου αποτελεί πλέον το βασικό σημείο αναφοράς.
Για θανάτους έως και τις 15 Σεπτεμβρίου 2026 εξακολουθεί, κατά κανόνα, να εφαρμόζεται το προηγούμενο κληρονομικό δίκαιο, με τις μεταβατικές εξαιρέσεις που προβλέπονται.
Για θανάτους από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά ενεργοποιείται το νέο πλαίσιο του νόμου 5303/2026, με διαφορετικούς κανόνες για χρέη, νόμιμη μοίρα, κληρονομικές συμβάσεις, δικαιώματα συντρόφων και διαθήκες.
Η διάκριση είναι κρίσιμη και για υποθέσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, καθώς δύο φαινομενικά παρόμοιες κληρονομικές υποθέσεις μπορεί να αντιμετωπίζονται με διαφορετικούς κανόνες μόνο και μόνο επειδή η ημερομηνία θανάτου βρίσκεται στη μία ή την άλλη πλευρά της 16ης Σεπτεμβρίου 2026.